Stichting Heemkunde Markelo ontdekt Vicarie Markelo

25 jaar na de oprichting van de Stichting Heemkunde Markelo is er nieuwe informatie ontdekt over het katholieke verleden van Markelo van voor de Reformatie. Er was een zgn. vicarie in Markelo.

Oorspronkelijk was de vicarie in de Middeleeuwen een afgezonderd vermogen waarvan de opbrengst bestemd was voor het levensonderhoud van een priester. Deze vicaris moest daarvoor aan een bepaald altaar een of meer heilige missen opdragen, in gebeden bepaalde personen gedenken en eventueel nog andere, in de stichtingsbrief opgedragen, taken uitvoeren.

In 2009 is vanuit het katholieke verleden een Mariakapel gebouwd en ingezegend. Met dank aan stichting Heemkunde hier informatie over het katholieke verleden van Markelo.

Stichting van een vicarie in Markelo in 1439.


Wat is een vicarie ?
Een term die eeuwenoud is welke een betekenis had in de katholieke kerk.
Oorspronkelijk was de vicarie in de Middeleeuwen een afgezonderd vermogen waarvan de opbrengst bestemd was voor het levensonderhoud van een priester. Deze vicaris moest daarvoor aan een bepaald altaar een of meer heilige missen opdragen, in gebeden bepaalde personen gedenken en eventueel nog andere, in de stichtingsbrief opgedragen, taken uitvoeren. De inkomsten van zo’n vicarie werden gegeven aan een door de collator uitgekozen
vicaris die formeel door de geestelijke overheid (de bisschop) in dit geestelijk ambt werd gesteld. De collator was de stichter of zijn opvolger, die het collatierecht had (ook
patronaatsrecht genoemd). De vicaris was dan bezitter van de vicarie geworden onder de verplichting de vicariegoederen te beheren en die daarvoor kon optreden in het rechtsverkeer.

De Staten van de gewesten brachten tijdens de Reformatie (in onze omgeving rond 1600) de vicarieën onder het wereldlijke recht en wijzigden de bestemming (het werden veelal studiebeurzen) en zij namen het toezicht de bestemming en het beheer van de goederen van de vicarieën van de geestelijke overheid over.

Thans is een vicarie volgens de wet een stichting. Het was oorspronkelijk een middeleeuws rechtspersoon naar kerkelijk èn wereldlijk recht. Vanaf de Reformatie zijn het geen geestelijke instellingen meer. Zij kregen veelal een andere functie en vielen alleen nog maar
onder het wereldlijke recht. Sinds de invoering van het Nieuw Burgerlijk Wetboek hebben vicarieën dezelfde juridische jas aangetrokken als een gewone stichting, maar verschillen zij in hun oorsprong. Heden bestaan er nog steeds vicarieen welke veelal eeuwen oud zijn. Op dit moment zijn er nog slechts zo’n 45 vicariestichtingen bekend die zijn ingeschreven bij de
Kamer van Koophandel.

In ons Markelo (toen dus nog katholiek) werd ook een vicarie opgericht en wel op 7 maart 1439 waarbij enkele edelen de aanzet gaven voor deze stichting. Het waren Geert van Thie, Johan de Rode, Johan Sticke, Arndt van Wermeloe en Johan van
Hederick. Het kreeg de naam Sint Anthonisvicarie.

Een van de voorwaarden was dan ook dat er gronden geschonken werden aan deze vicarie zodat uit de opbrengsten ervan inkomsten voor de priester binnen zouden komen. Grote boeren waren welwillend om te doteren waarbij o.a. de volgende schenkers voorkwamen:
Groot Leuvelink, Hilbert (Stokkum), Lonink (Dijkerhoek), Pelserink, Meenderink, Lodink (Leunk in dorp), Rensink (Beusbergen), Hulsbeke, de erfgenamen van Stokkum, Roelvink (Stokkum).

Rond 1600 ging men in Markelo ook over tot het Protestantisme, waarschijnlijk zonder Beeldenstorm zoals in 1566 elders in het land !

De eerste dominee in Markelo was Johannes Hardenack (van april 1602 tot 15 maart 1603); hij werd min of meer gedwongen om van geloof te wisselen en hij moest werk maken van de bestrijding van de hardnekkige vormen van Katholieke afgoderij die plaats vonden op de Hulpe bij het Heilig Bloedhuisken.

(In 2009 is daar wederom een Mariahuisje of kapel geplaatst om toeristische redenen !).
Ook in Markelo zal toen de vicarie formeel waarschijnlijk zijn opgeheven; de overheid eiste dit immers.

Veelal werden de gelden gebruikt voor studiebeurzen; het is bekend dat een zoon van Berend Helmich, de scholte van Markelo, hier rond 1620 gebruik van heeft gemaakt. In de registers van de grondverpachtingen van de pastoriegoederen van de Markelose kerk
komt de naam Sint Anthonisvicarie echter nog voor tot ca 1650.